Šta je pokazao zimski popis ptica u Srbiji: Retki nalazi i opšta degradacija vodenih staništa

U januaru 2026. Društvo za zaštitu i proučavanje ptica Srbije (DZPPS) je zajedno sa partnerima iz preko 100 drugih zemalja učestvovalo u organizaciji jubilarnog 60. Međunarodnog zimskog popisa ptica vodenih staništa (International Waterbird Census – IWC). U akciji je širom Srbije učestvovalo preko 150 članova, saradnika i volontera, a istraživani su svi najvažniji lokaliteti na kojima se okupljaju patke, guske, galebovi, ždralovi, šljukarice.

Foto Marko Sciban

„Kao i svake godine naš najveći poduhvat bio je organizacija obilaska celokupnog toka Dunava sa priobaljima, kao i planiranje simultanih brojanja galebova, malih vranaca i gusaka kod Beograda, Novog Sada i Rama. Ukupno je obiđeno preko 1.100 monitoring lokaliteta, a pored beleženja ptica ovaj popis je prilika da se stekne realan uvid u stanje vodenih staništa", kaže Marko Šćiban iz DZPPS-a, koordinator popisa.

I ove sezone tri najbrojnije vrste bile su patka gluvara, obični galeb, a posle par godina smanjenja brojnosti, i lisasta guska. Ovaj januar se ističe po nezabeleženo velikim brojnostima ždralova, šiljkana, crnovratih gnjuraca, morske crnke, vodenih bikova, eja močvarica, inače vrlo malobrojnih zimovalica. Na zimovanju u Srbiji je po prvi put potvrđena jedna nova vrsta – čapljica. Od ostalih retkih zimovalica sa severa beleženi su još mali i veliki labudovi, crni i baršunasti turpani, srednji ronci, riđovrati gnjurci, crni orlovi, gakovi, crvene čaplje, čaplje govedarke, bele rode, riđe lunje  i drugi rariteti.

Pored velikog broja lepih i zanimljivih nalaza dominantna pojava je nastavak zabrinjavajućeg opadanja brojnosti liske na skoro svim obiđenim staništima uprkos najvećem do sada obimu istraživanja vodenih staništa. Na svim rekama je evidentirano veliko zagađenje i komulani otpad duž vodotokova. Na Drini, Zapadnoj i Južnoj Moravi zabeležena su ekstremna nelegalna uništavanja vodotokova preko eksploatacije šljunka i pravljenja novog korita, u slučaju Zapadne Morave, koja je sada teško degradirana reka. Prilikom obilazaka terena primećena su nova nelegalna uzurpiranja priobalja jezera i reka, hemijsko zagađenje, nova preoravanja slatina i vlažnih livada što zajedno sa (krivo)lovom predstavlja sve veće probleme kako za ptice, tako i za ljude.

Foto Marko Sciban

Zabeleženo je čak 56 slučajeva krivolova vabilicama za patke i guske, krivolova iz motornih čamaca u pokretu, hvatanja pevačica, prodaje strogo zaštićenih vrsta, trovanja, kako u zaštićenim tako i nezaštićenim područjima. Od ovog broja nadležnim institucijama podneto je 16 prijava kako u vezi sa krivolovom, tako i sumnjivo stradalim pticama, te potencijalnim slučajevima stradanja usled zaraze ptičjim gripom.

„Kako se na većini vodenih staništa u zemlji dodatno redovno sprovodi „legalan" lov vodenih ptica, nije neobično što ih je sve manje. Na više mesta bilo je žalosno posmatrati prestravljenost ptica usled prisustva naših posmatrača, što sve ukazuje na legalne i nelegalne vidove proganjanja na većini vodenih staništa u zemlji", pojašnjava Šćiban i dodaje: „Zbog sveopšte lošeg upravljanja vodama i biodiverzitetom nije neobično što se na preko 1000 km velikih vodotokova, više desetina velikih jezera i ribnjaka, zimi okuplja manje od 400.000 jedinki iz 110 vrsta ptica vodenih staništa."

Društvo za zaštitu i proučavanje ptica Srbije zahvaljuje se svim članovima, volonterima i saradnicima koji su doprineli uspešnosti ovogodišnjeg popisa. Rad na terenu i organizaciju terenskih obuka realizovani su zahvaljujući finansijskoj pomoći fondacije „Tour du Valat" iz Francuske i kompanije „Peter Zomer B.V." iz Holandije.